Աշխատողի իրավունքները անհատ ձեռնարկատիրոջ մոտ

Հարգելի ընթերցող, աշխատանքային հարաբերությունները մեր կյանքի կարևորագույն մասն են, և հատկապես կարևոր է հասկանալ ձեր իրավունքները, երբ աշխատում եք անհատ ձեռնարկատիրոջ (ԱՁ) մոտ։ Շատերը կարծում են, որ ԱՁ-ների մոտ աշխատանքային իրավունքները տարբերվում են խոշոր կազմակերպությունների դեպքից, կամ որ ԱՁ-ները կարող են ավելի «ազատ» գործել։ Սա մոլորություն է։ ՀՀ աշխատանքային օրենսդրությունը հստակորեն սահմանում է աշխատողի իրավունքները անհատ ձեռնարկատիրոջ մոտ, և դրանք հիմնականում նույնն են, ինչ ցանկացած այլ գործատուի մոտ։ Ձեր իրավունքների իմացությունը պաշտպանում է ձեզ չարաշահումներից, ապահովում է արժանապատիվ աշխատանքային պայմաններ և կանխում հնարավոր վեճերը։ Այս հոդվածում մենք կուսումնասիրենք, թե ինչ իրավունքներ ունեք որպես ԱՁ-ի աշխատող և ինչպես կարող եք պաշտպանել դրանք։

Ինչու է կարևոր պայմանագիրը

Աշխատանքային հարաբերությունների հիմքը գրավոր պայմանագիրն է։ Անկախ նրանից՝ դուք աշխատում եք խոշոր ընկերությունում, թե անհատ ձեռնարկատիրոջ մոտ, ՀՀ օրենսդրությունը պահանջում է, որ ձեր և գործատուի միջև կնքվի աշխատանքային պայմանագիր։ Սա ոչ միայն ձևականություն է, այլև երկու կողմերի համար էլ իրավունքների և պարտականությունների հստակ երաշխիք:

Աշխատանքային պայմանագիրն ընդդեմ քաղաքացիաիրավական պայմանագրի

Անհատ ձեռնարկատերերի մոտ հաճախակի հանդիպող խնդիրներից մեկն այն է, որ նրանք երբեմն փորձում են աշխատանքային պայմանագրի փոխարեն կնքել այսպես կոչված քաղաքացիաիրավական պայմանագիր (օրինակ՝ ծառայությունների մատուցման կամ կապալի պայմանագիր)։ Սա արվում է աշխատանքային օրենսդրության պահանջներից խուսափելու նպատակով։ Սակայն հիշե՛ք՝ եթե դուք ենթարկվում եք գործատուի ներքին կարգապահական կանոններին, աշխատում եք նրա կողմից սահմանված աշխատաժամանակով, օգտագործում եք նրա տրամադրած գործիքներն ու նյութերը, և ձեր աշխատանքը կրում է շարունակական բնույթ՝ անկախ պայմանագրի անվանումից, դա աշխատանքային հարաբերություն է։ Նման դեպքերում դուք լիիրավ աշխատող եք՝ բոլոր բխող իրավունքներով։

Ի՞նչ պետք է պարունակի աշխատանքային պայմանագիրը

Աշխատանքային պայմանագիրը պետք է հստակ նշի հետևյալը.

• Ձեր անունը, ազգանունը, անձնագրային տվյալները և ԱՁ-ի անվանումը, հարկային հաշվառման համարը։
• Ձեր պաշտոնը կամ կատարվելիք աշխատանքի տեսակը (աշխատանքային գործառույթը)։
• Աշխատավարձի չափը, վճարման կարգը և ժամկետները։
• Աշխատանքի սկիզբը, իսկ ժամկետային պայմանագրի դեպքում՝ նաև ավարտի ամսաթիվը։
• Աշխատաժամանակի ռեժիմը։
• Արձակուրդի տևողությունը։
• Փորձաշրջանի առկայությունը և տևողությունը (եթե այդպիսին նախատեսված է)։

Ձեր հիմնական իրավունքները՝ որպես աշխատող

Երբ դուք աշխատում եք անհատ ձեռնարկատիրոջ մոտ, դուք ունեք ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքով սահմանված հիմնարար իրավունքներ։ Դրանք ներառում են՝

Աշխատավարձ և վճարումներ

• **Աշխատավարձի ժամանակին և ամբողջությամբ ստացում.** Դուք իրավունք ունեք ստանալ ձեր աշխատավարձը՝ պայմանագրով նախատեսված ժամկետներում և չափով։ ՀՀ օրենսդրությունը սահմանում է նվազագույն ամսական աշխատավարձի չափը, որից ցածր գործատուն իրավունք չունի վճարել։
• **Արտաժամյա աշխատանքի վարձատրություն.** Եթե աշխատում եք սահմանված աշխատաժամանակից ավել, ապա արտաժամյա աշխատանքը պետք է վճարվի առնվազն 1.5 անգամի չափով։
• **Աշխատավարձի թափանցիկություն.** Դուք իրավունք ունեք տեղեկություն ստանալ ձեր աշխատավարձի հաշվարկման, պահումների և վճարումների վերաբերյալ։

Աշխատաժամանակ և հանգիստ

• **Սահմանված աշխատաժամանակ.** Սովորաբար, ՀՀ-ում ամբողջական աշխատանքային շաբաթը չի կարող գերազանցել 40 ժամը (օրական 8 ժամ)։
• **Հանգստյան օրեր և տոներ.** Դուք իրավունք ունեք շաբաթական հանգստի, ինչպես նաև ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված տոնական և հիշատակի օրերին չաշխատելու։
• **Ընդմիջումներ.** Աշխատանքային օրվա ընթացքում դուք իրավունք ունեք ընդմիջումների՝ հանգստի և սնվելու համար։

Արձակուրդ և հիվանդություն

• **Ամենամյա վճարովի արձակուրդ.** Յուրաքանչյուր աշխատող իրավունք ունի ամենամյա նվազագույնը 20 աշխատանքային օր տևողությամբ վճարովի արձակուրդի։ Առաջին տարվա համար արձակուրդի իրավունքը ծագում է 6 ամիս անընդհատ աշխատելուց հետո։
• **Հիվանդության նպաստ.** Հիվանդության կամ ժամանակավոր անաշխատունակության դեպքում դուք իրավունք ունեք ստանալու նպաստ՝ համաձայն ՀՀ օրենսդրության։

Աշխատանքի անվտանգություն և առողջություն

• **Անվտանգ աշխատանքային պայմաններ.** Գործատուն պարտավոր է ապահովել անվտանգ և առողջարար աշխատանքային պայմաններ, տրամադրել անհրաժեշտ անձնական պաշտպանության միջոցներ։
• **Տեղեկատվություն ռիսկերի մասին.** Դուք իրավունք ունեք տեղեկացված լինել ձեր աշխատանքին առնչվող հնարավոր ռիսկերի մասին։

Աշխատանքային հարաբերությունների դադարեցում

• **Օրինական հիմքեր.** Աշխատանքային պայմանագիրը կարող է դադարեցվել միայն ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքով նախատեսված հիմքերով (օրինակ՝ փոխադարձ համաձայնություն, սեփական դիմում, գործատուի նախաձեռնություն հստակ հիմքերով)։
• **Ծանուցման ժամկետներ.** Պայմանագիրը դադարեցնելու դեպքում (հատկապես գործատուի նախաձեռնությամբ) պետք է պահպանվեն օրենքով սահմանված ծանուցման ժամկետները։
• **Ազատման նպաստ.** Որոշ դեպքերում, պայմանագրի դադարեցման ժամանակ, դուք կարող եք իրավունք ունենալ ստանալու ազատման նպաստ։

Գործնական խորհուրդներ յուրաքանչյուր աշխատողի համար

Միշտ պահանջեք գրավոր պայմանագիր

Երբեք մի համաձայնվեք աշխատել առանց գրավոր աշխատանքային պայմանագրի։ Անգամ եթե ձեր գործատուն վստահելի է թվում, գրավոր պայմանագիրը ձեր պաշտպանության հիմքն է։ Այն ամրագրում է ձեր իրավունքները և պարտականությունները, ինչպես նաև գործատուի պարտավորությունները։

Ուշադիր կարդացեք պայմանագիրը

Մինչև պայմանագիրը ստորագրելը, մանրամասն կարդացեք այն։ Հատուկ ուշադրություն դարձրեք աշխատավարձի չափին, աշխատանքային գործառույթներին, աշխատաժամանակին, արձակուրդի տևողությանը և պայմանագրի դադարեցման պայմաններին։ Եթե ինչ-որ կետ անհասկանալի է կամ ձեզ չի բավարարում, մի՛ վարանեք հարցեր տալ կամ խնդրել փոփոխություններ կատարել։

Պահպանեք բոլոր փաստաթղթերը

Պահպանեք ձեր աշխատանքային պայմանագրի պատճենը, աշխատավարձի վճարման անդորրագրերը, հրամանները և ցանկացած այլ փաստաթուղթ, որը վերաբերում է ձեր աշխատանքային հարաբերություններին։ Սրանք կարող են անհրաժեշտ լինել վեճերի կամ տարաձայնությունների դեպքում։

Իմացեք ում դիմել խնդիրների դեպքում

Եթե կարծում եք, որ ձեր աշխատանքային իրավունքները խախտվում են, իմացեք, թե ուր կարող եք դիմել։ Նման դեպքերում կարող եք դիմել ՀՀ Աշխատանքի պետական տեսչություն, Պետական եկամուտների կոմիտե (հարկային խախտումների դեպքում) կամ դատարան։ Սակայն, նախքան պաշտոնական մարմիններին դիմելը, խորհուրդ է տրվում դիմել իրավաբանին՝ ձեր իրավիճակը գնահատելու և գործողությունների լավագույն պլանը մշակելու համար։

Աշխատանքային իրավունքները յուրաքանչյուր աշխատողի պաշտպանության հիմքն են։ Անկախ նրանից, թե ով է ձեր գործատուն՝ խոշոր կազմակերպություն, թե անհատ ձեռնարկատեր, ձեզ պետք է ապահովել արժանապատիվ և օրենքին համապատասխան աշխատանքային պայմաններ։ Ձեր իրավունքների իմացությունը և դրանք պաշտպանելու կարողությունը ձեզ ավելի ուժեղ և ինքնավստահ է դարձնում։ Հիշե՛ք, որ օրենքը ձեր կողմն է։

Եթե ունեք հարցեր, կամ ցանկանում եք համոզվել, որ ձեր աշխատանքային պայմանագիրը լիովին համապատասխանում է ՀՀ օրենսդրությանը և պաշտպանում է ձեր շահերը, խորհուրդ ենք տալիս ստանալ մասնագիտական իրավաբանական խորհրդատվություն։ Դիմեք իրավաբանին՝ ձեր պայմանագրի ստուգման համար։